“โรงจำนำ” เป็นธุรกิจที่อยู่ใกล้ชิดกับวิถีชีวิตคนไทยมายาวนาน นิยามทางกฏหมายขอโรงรับจำนำ คือ สถานประกอบการที่ประกอบกิจการรับจำนำทรัพย์สินเพื่อเป็นประกันการกู้ยืมเงิน โดยผู้จำนำจะได้รับเงินสดไปใช้งานแลกกับการมอบทรัพย์สินว้เป็นประกัน และต้องจ่าย "ดอกเบี้ย" ตามที่กฎหมายกำหนด หากไม่มาไถ่ถอนภายในเวลาที่ระบุ ทรัพย์นั้นจะ "หลุดจำนำ" และตกเป็นสิทธิของโรงรับจำนำเพื่อนำไปขายทอดตลาด

 

ในประเทศไทยโรงรับจำนำเริ่มมีครั้งแรกตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 4 และรุ่งเรืองมากในสมัยรัชกาลที่ 5 ถึงขนาดที่ต้องมีการตรา พระราชบัญญัติโรงรับจำนำ ร.ศ. 114 (พ.ศ. 2438) เพื่อควบคุมและจัดระเบียบให้เป็นมาตรฐานเดียวกัน มาถึงในปี 2503 ทางรัฐบาลได้จัดตั้ง สถานธนานุบาล หรือที่เรียกว่าโรงรับจำนำของกรุงเทพมหานคร เพื่อช่วยลดภาระดอกเบี้ยให้กับประชาชน

 

โรงรับจำนำธุรกิจที่เป็นความหวังคนไทยทุกยุคสมัย
 

ภาพจาก https://citly.me/WLt3O

ปฏิเสธไม่ได้ว่าโรงรับจำนำจะรุ่งเรื่องเฟืองฟูแค่ไหนก็ขึ้นอยู่กับภาวะเศรษฐกิจ ยกตัวอย่างในช่วง วิกฤติต้มยำกุ้งเมื่อปี 2540 หลังจากรัฐบาลประกาศค่าเงินบาทลอยตัว และสถาบันการเงิน 56 แห่งถูกสั่งปิด จำนวนผู้เข้าใช้บริการโรงรับจำนำทั่วประเทศพุ่งสูงขึ้นมาก

ดูเฉพาะในกรุงเทพมาใช้บริการพุ่งสูงขึ้นกว่า 20-30% ยิ่งช่วงเปิดเทอมในเดือนพฤษภาคมเมื่อปี 2541 สถานธนานุบาลในสังกัดกรุงเทพมหานครต้องรับลูกค้าเฉลี่ยรวมกันสูงถึง 100,000 - 150,000 รายต่อเดือน ซึ่งถือว่าเต็มขีดจำกัดของเจ้าหน้าที่ในสมัยนั้นจากเดิมที่เคยวางงบประมาณไว้เพียงระดับหนึ่ง รัฐบาลต้องอัดฉีดงบประมาณเพิ่มให้แก่สถานธนานุบาลรวมกว่า 1,000 - 2,000 ล้านบาท เพื่อให้มีเงินสดเพียงพอต่อการจ่ายให้ประชาชนที่นำทรัพย์สินมาจำนำ

 

ที่น่าสนใจยิ่งกว่าคือในสภาวะปกติ อัตราของหลุดจะอยู่ที่ประมาณ 3-5% แต่ในช่วงปี 2540-2542 อัตรานี้พุ่งสูงขึ้นไปถึง 10-15% และโรงรับจำนำต้องจัดการประมูลทรัพย์หลุดจำนำบ่อยขึ้นกว่าเดิม 2 เท่า เพื่อระบายสินค้าและเปลี่ยนกลับมาเป็นกระแสเงินสด ซึ่งในยุคนั้น เครื่องใช้ไฟฟ้า และ เครื่องมือช่าง คือสิ่งที่หลุดจำนำมากที่สุด

นอกจากนี้ก็ยังมีสินค้าที่ในภาวะปกติคนมักไม่นิยมนำมาจำนำกันอย่างครกหินอ่างศิลา , เตารีดรุ่นโบราณ มีแม้กระทั่งขันน้ำมนต์ทองเหลือง ซึ่งทรัพย์สินเหล่านี้โรงจำนำให้ราคาไม่กี่ร้อยบาท แต่ก็สะท้อนให้เห็นถึงความต้องการเงินสดของประชาชนที่ไม่รู้จะหันไปพึ่งทางไหนก็ต้องไปที่โรงจำนำที่ทำให้ได้เงินกลับมาเร็วที่สุด

 

มาถึงในปี 2551 ที่เป็นช่วงวิกฤติแฮมเบอร์เกอร์ สินทรัพย์ที่นำมาจำนำเปลี่ยนไปกลายเป็นสินค้ากลุ่มดิจิทัลมากขึ้นอย่าง 
 

ทีวี LCD/Plasma , กล้อง Digital SLR , โน๊ตบุ๊ก , โทรศัพท์ Nokia รุ่นต่างๆ ซึ่งทำให้มีสัดส่วนเครื่องใช้ไฟฟ้าและสินค้าไอทีสูงถึง 20-25% ของทรัพย์สินทั้งหมดในบางสาขา และรัฐบาลเองในตอนนั้นก็ได้ออกคำสั่งให้ขยายเวลาไถ่ถอนจากปกติที่กำหนดไว้ประมาณ 4 เดือนขยายออกไปอีก 30-60 วันเป็นกรณีพิเศษแต่แม้จะมีมาตรการช่วย แต่ยอดของหลุดจำนำในปี 2551-2552 ก็ยังพุ่งสูงขึ้นกว่าปกติถึง 2 เท่า สะท้อนถึงความหนักหน่วงของวิกฤตในยุคนั้นได้อย่างดี

 

 

ภาพจาก https://citly.me/hTyAX

ถ้าไม่นับช่วงวิกฤติเศรษฐกิจ ในทุกๆปีช่วงเปิดเทอมคือเวลาที่คนจะนึกถึงโรงรับจำนำกันมากเป็นพิเศษ สถิติการใช้บริการโรงรับจำนำในช่วงเปิดเทอมย้อนหลัง ปี 2567-2569 สะท้อนให้เห็นว่าโรงรับจำนำยังคงเป็นแหล่งเงินทุนสำคัญที่เติบโตขึ้นอย่างต่อเนื่องตามสภาวะค่าครองชีพ

 

ภาพจาก https://citly.me/WLt3O

สอดคล้องกับผลสำรวจในปี 2569 ที่ระบุว่า ผู้ปกครองมีค่าใช้จ่ายเฉลี่ยโดยรวมช่วงเปิดเทอม 29,930 บาท โดยโรงเรียนรัฐบาลห้องปกติอยู่ที่ 10,975 บาท โรงเรียนรัฐบาลห้องพิเศษ 33,874 บาท โรงเรียนเอกชนภาคภาษาไทย 31,040 บาท และโรงเรียนเอกชน 2 ภาษา 52,660 บาท ขณะที่ผู้ปกครอง 48.3% ระบุว่าค่าใช้จ่ายปีนี้ เพิ่มขึ้น สาเหตุหลักมาจากราคาสินค้าแพงขึ้น และค่ารถ/ราคาน้ำมันแพงขึ้น โดยสินทรัพย์ที่นำมาจำนำกันมากที่สุดคือ

นอกจากนี้มีการนำทรัพย์สินอื่นๆ มาจำนำด้วย เช่น เครื่องตัดหญ้า เครื่องชงกาแฟ กีตาร์ไฟฟ้า จักรยานเสือหมอบ เครื่องปั่นไฟขนาดเล็ก เป็นต้น สำหรับพื้นที่ที่มียอดจำนำสูงสุด 5 จังหวัดแรก คือ กรุงเทพมหานคร ระยอง นนทบุรี ปทุมธานี และสุราษฎร์ธานี

 

โรงรับจำนำในเมืองไทยมีรวมกว่า 900 แห่ง
 

ภาพจาก https://citly.me/hVaR8

ปัจจุบันธุรกิจโรงรับจำนำในประเทศไทยไม่ได้ลดน้อยลง แต่กลับมีการบริหารจัดการที่เป็นระบบมากขึ้น โดยแบ่งออกเป็น 3 กลุ่มหลัก ได้แก่ โรงรับจำนำของรัฐ (สธน.), ของท้องถิ่น (สธล.) และของเอกชน

ถ้าสรุปภาพรวมโรงรับจำนำในกรุงเทพมีรวมกันทุกประเภทราวๆ 350 แห่ง แต่ถ้านับทั่วประเทศคาดว่ามีประมาณ 900 แห่ง ซึ่งรวมถึงสถานธนานุบาลขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในต่างจังหวัดด้วย

 

 

ภาพจาก https://citly.me/hTyAX

ถ้าวิเคราะห์ในเรื่องโครงสร้างรายได้ของโรงรับจำนำจะมาจาก 2 ช่องทางสำคัญ ได้แก่
 

1.ดอกเบี้ย ที่เป็นรายได้หลักประมาณ 80-90% โดยกฏหมายควบคุมไม่ให้เกิน 1.25% - 2% ต่อเดือน (ขึ้นอยู่กับประเภทโรงรับจำนำและกฎหมายกำหนด) โดยถ้าเป็นโรงรับจำนำของรัฐ (สถานธนานุบาล) จะมีเรทที่ต่ำกว่าเพื่อช่วยประชาชน เช่น 5,000 บาทแรก ดอกเบี้ยอาจจะแค่ 0.25% ส่วนที่เกินก็ขยับขึ้นไปตามลำดับ
 

2.กำไรจากการขายทรัพย์หลุดจำนำ เมื่อทรัพย์สินหมดอายุในการจำนำและลูกค้าไม่มาไถ่ถอนทรัพย์สินนั้นจะกลายเป็นของโรงรับจำนำทันที ซึ่งโรงรับจำนำมักประเมินราคารับจำนำไว้ที่ประมาณ 50-80% ของราคากลางตลาด เมื่อของหลุดจำนำและนำไปขายทอดตลาดจะทำให้ได้กำไรส่วนต่าง

 

นอกจากนี้โรงรับจำนำที่มีเงินสดเหลือเฟือ อาจนำเงินไปบริหารจัดการในรูปแบบอื่นๆ เพื่อสร้างผลตอบแทนระยะสั้น แต่ส่วนใหญ่จะสำรองไว้ปล่อยกู้มากกว่า เพราะดอกเบี้ยจำนำให้ผลตอบแทนดีกว่าเงินฝากธนาคาร ถือเป็นธุรกิจที่มีกำไรดีแม้เศรษฐกิจจะแย่เพราะมีความเสี่ยงต่ำ เนื่องจากมีสินค้าอยู่ในมือถ้าลูกค้าไม่จ่ายคืนก็แค่เอาของนั้นไปขาย และทรัพย์สินส่วนใหญ่กว่า 80-90% คือทองคำซึ่งราคามีความผันผวนมาก

 

โรงรับจำนำ ธุรกิจที่ถูกควบคุมอย่างเข้มงวด
 

ภาพจาก https://citly.me/WLt3O

แม้จะเห็นว่าดีแต่ธุรกิจนี้ก็ใช่ว่าใครจะลุกขึ้นมาทำได้เพราะถูกควบคุมอย่างเข้มงวดภายใต้ พ.ร.บ. โรงรับจำนำ พ.ศ. 2505ซึ่งกำหนดเงื่อนไขไว้หลายประการเช่น ต้องไม่เคยมีประวัติต้องโทษจำคุก , ต้องไม่เป็นบุคคลล้มละลาย และส่วนที่ยากที่สุดคือ “โควตา” เนื่องจากโรงรับจำนำไม่ใช่ธุรกิจแบบร้านสะดวกซื้อที่จะเปิดติดกันได้ โดยคณะกรรมการควบคุมโรงรับจำนำจะกำหนด จำนวนโรงรับจำนำ ในแต่ละท้องที่ไว้ หากพื้นที่นั้นเต็มโควตาแล้ว จะเปิดใหม่ไม่ได้

 

ซึ่งในท้องที่ที่อนุญาตให้เปิดเพิ่มได้ มักต้องใช้วิธีการประมูล เพื่อคัดเลือกผู้ที่ให้ข้อเสนอดีที่สุดแก่รัฐ และการขอใบอนุญาตต้องขอจากอธิบดีกรมการปกครอง (กรณีในกรุงเทพ) หรือผู้ว่าราชการจังหวัด (กรณีต่างจังหวัด) โดยใบอนุญาตมีอายุปีต่อปี และต้องต่ออายุทุกปีอีกด้วย

 

ปัจจุบันเราจะเห็นว่าโรงรับจำนำได้ถูกพัฒนาให้ดูทันสมัยมากขึ้น ซึ่งเป็นการยกระดับการให้บริการภายใต้กรอบกฏหมายเดิม บางแห่งมีการใช้เทคโนโลยีเครื่อง X-ray ทองคำเพื่อความแม่นยำ ลดข้อพิพาท หรือการใช้ระบบDigital สแกนลายนิ้วมือดิจิทัลแทนการปั๊มนิ้วด้วยหมึกดำแบบสมัยก่อน

รวมถึงหลายแห่งนิยมการสร้าง Branding ให้ภาพลักษณ์ดูดี มีการจัดแต่งร้านให้ดูสว่าง สะอาด โปร่งตา เพื่อดึงดูดกลุ่มลูกค้าที่เป็นคนรุ่นใหม่และมนุษย์เงินเดือนให้มาใช้บริการมากขึ้น

 

ธุรกิจโรงรับจำนำอยู่คู่กับคนไทยมานานและน่าจะอยู่คู่กันไปอีกยาวไกล ยิ่งเศรษฐกิจไม่ดี โรงรับจำนำไม่ต่างจากความหวังสุดท้ายของการหาเงินมาหมุนเวียน บางคนกู้ธนาคารไม่ได้

บางคนไม่อยากกู้นอกระบบ การนำทรัพย์สินมาจำนำเพื่อแลกเงินสดได้ทันทีจึงเป็นทางออกที่สะดวกรวดเร็วจึงทำให้ธุรกิจนี้มีอนาคตโตได้อีกไกลไม่มีคำว่าอวสานแน่
 

อ้างอิง 

นักเขียน

คุณรัตนชัย ม่วงงาม (เปี๊ยก)